Chụp X-quang răng có hại sức khỏe không?

Mức tia trong nha khoa thấp hơn hình dung của phần lớn người

Lo ngại về X-quang nha khoa thường bắt nguồn từ việc gộp chung nó với các loại chụp chiếu khác trong y học. Đây là hai chuyện khác nhau về quy mô.

Máy X-quang nha khoa phát chùm tia rất hẹp, nhắm vào một vùng nhỏ ở hàm mặt, thời gian phát tia tính bằng phần giây. Cảm biến kỹ thuật số hiện đại nhạy hơn phim nhựa cũ nhiều lần, nên cần ít tia hơn để tạo ra hình ảnh rõ. So sánh với chụp cắt lớp vi tính vùng ngực hay bụng, mức tia trong nha khoa ở một bậc hoàn toàn khác.

Để dễ hình dung, con người tiếp xúc với bức xạ nền tự nhiên hằng ngày từ đất, đá, không khí và tia vũ trụ — mức này tăng lên khi bạn đi máy bay hoặc sống ở vùng cao. Liều từ một phim nha khoa nằm trong tương quan rất nhỏ so với bức xạ nền mà bạn nhận trong sinh hoạt bình thường.

Điều này không có nghĩa là chụp bao nhiêu cũng được. Nguyên tắc hành nghề là chỉ chụp khi kết quả phim thực sự thay đổi quyết định điều trị. Bác sĩ không chụp phim cho vui, và bạn có quyền hỏi vì sao ca của mình cần phim gì.

Cần nói rõ điều bác sĩ không thể cam kết: không ai khẳng định được rằng một liều tia bất kỳ là hoàn toàn vô hại tuyệt đối. Điều có thể nói là mức tia trong nha khoa rất thấp và lợi ích chẩn đoán thường vượt xa rủi ro lý thuyết.

Các loại phim nha khoa và mục đích từng loại

Không phải mọi lần chụp đều giống nhau. Có ba nhóm phim thường dùng, khác nhau về phạm vi và lượng thông tin.

Phim quanh chóp là phim nhỏ, chụp một đến hai răng, dùng khi cần đánh giá chân răng, ổ nhiễm khuẩn quanh chóp, hoặc kiểm tra trong quá trình điều trị tủy. Đây là loại có liều thấp nhất và cũng được dùng nhiều nhất.

Phim toàn cảnh chụp toàn bộ hai hàm trong một lần, cho cái nhìn tổng quát về vị trí răng khôn, mầm răng ở trẻ, xoang hàm và khớp thái dương hàm. Dùng khi lập kế hoạch chỉnh nha hoặc đánh giá tổng thể.

Phim CBCT 3D Cone Beam dựng hình ba chiều, cho phép nhìn xương hàm ở mọi mặt cắt. Liều cao hơn hai loại trên nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với chụp cắt lớp y khoa thông thường. Chỉ định chính là lập kế hoạch cấy ghép Implant, đánh giá răng khôn ngầm nằm sát ống thần kinh, và các ca phức tạp cần biết chính xác thể tích xương.

Điểm cần nhớ: CBCT không phải là loại phim mặc định. Nếu một phim quanh chóp đã đủ trả lời câu hỏi lâm sàng, không có lý do gì để chụp CBCT.

Biện pháp bảo vệ khi chụp

Có bốn lớp bảo vệ được áp dụng tại phòng khám, và bạn nên kiểm tra xem chúng có đủ hay không.

Thứ nhất là tạp dề chì đặt lên thân người và vòng cổ chì che tuyến giáp — tuyến giáp là cơ quan nhạy cảm với tia và nằm gần vùng chụp. Thứ hai là chuẩn trực chùm tia, tức là thu hẹp chùm tia đúng bằng vùng cần chụp thay vì chiếu rộng. Thứ ba là dùng cảm biến kỹ thuật số thay cho phim nhựa, giảm đáng kể thời gian phát tia. Thứ tư là kỹ thuật viên đứng ngoài phòng hoặc sau vách chắn khi bấm máy.

Một nguyên tắc chi phối toàn bộ: giữ liều ở mức thấp nhất hợp lý có thể đạt được mà vẫn đủ thông tin chẩn đoán. Điều này có nghĩa là chụp đúng loại phim cần thiết, chụp đúng một lần, và tránh chụp lại do đặt sai tư thế.

Một phần đáng kể của việc giảm liều thực ra không nằm ở máy móc mà ở việc dùng các phương pháp thay thế khi có thể. Camera nội soi trong miệng cho phép quan sát trực tiếp bề mặt răng, phát hiện vết nứt, sâu răng ở mặt ngoài và tình trạng lợi mà không cần đến tia X.

Ai cần thận trọng đặc biệt

Câu trả lời ngắn: phụ nữ mang thai và trẻ em là hai nhóm được cân nhắc kỹ nhất, nhưng không phải nhóm nào cũng bị cấm chụp.

Với phụ nữ mang thai, nguyên tắc là hoãn các phim không cấp thiết đến sau sinh. Tuy nhiên nếu có nhiễm khuẩn răng cấp tính cần xử lý ngay, việc bỏ qua chẩn đoán còn nguy hiểm hơn — nhiễm khuẩn lan rộng ảnh hưởng đến cả mẹ và thai. Trong trường hợp đó, bác sĩ chụp phim nhỏ nhất có thể với che chắn tăng cường. Bạn phải báo về tình trạng mang thai hoặc nghi ngờ mang thai ngay từ khi đăng ký khám.

Với trẻ em, mô đang phát triển nhạy cảm hơn với tia, nên chỉ định được siết chặt hơn và cài đặt máy được giảm theo kích thước cơ thể. Đổi lại, phim ở trẻ có giá trị lớn trong việc phát hiện mầm răng vĩnh viễn thiếu, răng ngầm, hoặc sâu răng ở kẽ mà mắt không thấy.

Người đang điều trị ung thư bằng xạ trị vùng đầu cổ cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước.

Một nhóm hay thắc mắc: người vừa chụp X-quang phổi hoặc chụp cắt lớp ở bệnh viện, lo rằng cộng dồn liều. Bạn nên nói với bác sĩ nha khoa về các lần chụp gần đây để được cân nhắc, nhưng thực tế phần đóng góp từ một phim nha khoa vào tổng liều là rất nhỏ.

Bảng các loại phim và chỉ định

Loại phim	Phạm vi	Chỉ định chính	Mức liều tương đối
Phim quanh chóp	1–2 răng	Điều trị tủy, đánh giá chân răng, ổ viêm quanh chóp	Thấp nhất
Phim cánh cắn	Vùng răng hàm hai bên	Phát hiện sâu kẽ răng, đánh giá mức tiêu xương	Thấp
Phim toàn cảnh	Toàn bộ hai hàm	Lập kế hoạch chỉnh nha, đánh giá răng khôn, mầm răng trẻ	Thấp
CBCT 3D Cone Beam	Khối 3 chiều vùng hàm	Cấy ghép Implant, răng khôn ngầm sát thần kinh	Cao hơn các loại trên, thấp hơn CT y khoa

Chi phí chụp phim không nằm trong bảng giá công bố sẵn vì phụ thuộc loại phim và số lượng theo từng ca; phòng khám báo giá cụ thể sau khi khám. Cần lưu ý rằng thăm khám và tư vấn tại phòng khám là miễn phí.

Bỏ chụp phim mới là rủi ro lớn hơn

Đây là phần ít được nói tới khi bàn về X-quang. Rủi ro của việc không chụp thường lớn hơn nhiều so với rủi ro của tia.

Nhiều tổn thương nằm ngoài tầm nhìn trực tiếp. Sâu ở mặt kẽ giữa hai răng khít nhau chỉ thấy được trên phim. Ổ nhiễm khuẩn ở chóp chân răng nằm trong xương, không có biểu hiện gì trên bề mặt cho đến khi sưng mặt. Răng khôn ngầm âm thầm làm tiêu chân răng số 7 mà bạn không hề biết. Mức tiêu xương ổ răng trong bệnh nha chu chỉ đo được chính xác trên phim.

Hậu quả của chẩn đoán muộn là cụ thể: một lỗ sâu phát hiện sớm trám hết 150.000đ; để đến khi vào tủy thành 1.500.000đ cho điều trị tủy răng hàm lớn cộng chi phí bọc mão; để tiếp nữa thì mất răng và chi phí cấy Implant bắt đầu từ 10.000.000đ mỗi trụ.

Với cấy ghép Implant, chụp CBCT là bắt buộc chứ không phải tùy chọn. Đặt trụ vào xương mà không biết chiều dày, chiều cao và vị trí ống thần kinh là làm mù.

Có một số bước trong quy trình đã thay thế được hoàn toàn công nghệ tia X. Lấy dấu răng ngày nay thực hiện bằng máy quét kỹ thuật số iTero — quét quang học, không dùng tia, và cũng bỏ được khuôn thạch cao gây khó chịu.

Nên hỏi bác sĩ những gì

Ba câu hỏi hợp lý trước khi chụp: phim này giúp trả lời câu hỏi gì trong ca của tôi; có loại phim nào ít tia hơn mà vẫn đủ thông tin không; kết quả phim có thể làm thay đổi kế hoạch điều trị theo hướng nào.

Một bác sĩ làm việc nghiêm túc sẽ trả lời được cả ba mà không cần suy nghĩ lâu. Nếu câu trả lời chỉ là chụp cho chắc, bạn có quyền hỏi thêm.

Bạn cũng nên chủ động cung cấp thông tin: đang mang thai hoặc nghi ngờ, đã chụp phim ở nơi khác gần đây, đang xạ trị, hoặc con bạn còn nhỏ. Những thông tin này thay đổi cách bác sĩ chỉ định.

Tại Nha khoa Hiếu Minh, hệ thống X-quang CBCT 3D Cone Beam được dùng cho các ca cần đánh giá xương ba chiều, kết hợp máy quét dấu kỹ thuật số iTero và camera nội soi để hạn chế số phim cần chụp. Ths.Bs Đàm Trọng Hiếu — Giám đốc chuyên môn, từng công tác tại Viện Răng Hàm Mặt Trung ương — cùng đội ngũ bác sĩ trực tiếp đọc phim và giải thích cho người bệnh.

Phòng khám phục vụ khách ở Đại Kim, Kim Văn Kim Lũ, Định Công, Linh Đàm, Thanh Xuân, Hoàng Mai, Hà Nội. Tham khảo bảng giá hoặc liên hệ để đặt lịch. Địa chỉ: Tầng 1-2, LK3-10, khu nhà ở thấp tầng TT1, Khu đô thị mới Kim Văn — Kim Lũ, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Hotline 0354 655 688.