Kháng sinh dự phòng trong nha khoa: khi nào thật sự cần dùng?

Kháng sinh dự phòng là gì và khác kháng sinh điều trị thế nào

Kháng sinh dự phòng là liều kháng sinh dùng trước một thủ thuật, ở người chưa có nhiễm trùng, nhằm ngăn vi khuẩn từ khoang miệng vào máu gây bệnh ở một cơ quan xa. Đây là khái niệm hoàn toàn khác với kháng sinh điều trị, vốn dùng khi đã có ổ nhiễm trùng đang hoạt động.

Cơ sở của việc dự phòng nằm ở hiện tượng vãng khuẩn huyết. Khi mô lợi bị tổn thương, chẳng hạn khi nhổ răng hoặc lấy cao răng dưới lợi, một lượng vi khuẩn từ mảng bám đi vào dòng máu. Ở người khoẻ mạnh, hệ miễn dịch xử lý số vi khuẩn này trong vài phút và không có hậu quả gì. Ở một số ít người có bất thường tim mạch nhất định, vi khuẩn có thể bám vào bề mặt van tim hoặc vật liệu nhân tạo và gây viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, một bệnh nặng.

Điều đáng chú ý mà nhiều người không biết: vãng khuẩn huyết cũng xảy ra hàng ngày khi bạn chải răng, dùng chỉ nha khoa hoặc thậm chí khi nhai. Tổng lượng vi khuẩn vào máu qua các hoạt động thường ngày trong một tháng lớn hơn nhiều so với một lần nhổ răng. Đây là lý do các hướng dẫn quốc tế đã thu hẹp đáng kể chỉ định kháng sinh dự phòng trong hai thập kỷ qua, và nhấn mạnh rằng giữ vệ sinh răng miệng tốt có giá trị phòng bệnh cao hơn hẳn việc uống một liều kháng sinh trước khi đi khám răng.

Nói cách khác, kháng sinh dự phòng không phải một lớp bảo hiểm chung cho mọi người. Nó là can thiệp có chỉ định hẹp.

Ai thuộc nhóm cần cân nhắc dự phòng

Nhóm nguy cơ cao mắc viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn gồm những tình huống sau, và đây là nhóm mà các hướng dẫn hiện hành vẫn khuyến nghị cân nhắc dự phòng.

Người mang van tim nhân tạo, hoặc đã dùng vật liệu nhân tạo để sửa van tim. Người đã từng bị viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn trước đây. Người mắc một số bệnh tim bẩm sinh tím chưa được sửa chữa hoàn toàn, hoặc đã sửa chữa bằng vật liệu nhân tạo trong khoảng thời gian đầu sau can thiệp. Người ghép tim có bệnh lý van tim sau ghép.

Ngoài nhóm tim mạch, có những tình huống khác mà bác sĩ có thể cân nhắc dự phòng sau khi hội chẩn với bác sĩ điều trị của bạn: người suy giảm miễn dịch nặng, người đang hoá trị, người ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, người đang hoặc đã dùng thuốc nhóm bisphosphonate liều cao hoặc đường tĩnh mạch.

Điều quan trọng cần nói rõ: quyết định dùng hay không dùng kháng sinh dự phòng trong các trường hợp trên không thuộc về bác sĩ nha khoa một mình. Nó cần trao đổi với bác sĩ tim mạch hoặc bác sĩ đang điều trị bệnh nền cho bạn. Nếu bạn thuộc một trong các nhóm này, hãy mang theo giấy tờ điều trị và thông tin thuốc đang dùng khi đến khám răng.

Một số tình trạng thường bị hiểu nhầm là cần dự phòng nhưng thực tế thì không, theo các hướng dẫn hiện hành: sa van hai lá đơn thuần, thấp tim không tổn thương van, đã đặt stent mạch vành, đã đặt máy tạo nhịp, và khớp giả sau thời gian đầu. Việc dùng kháng sinh không cần thiết cho các nhóm này là một thói quen cũ mà y học đã điều chỉnh.

Thủ thuật nào có nguy cơ và thủ thuật nào không

Ngay cả ở người thuộc nhóm nguy cơ cao, không phải mọi việc làm ở phòng nha đều cần dự phòng. Tiêu chí phân loại rất đơn giản: thủ thuật có làm tổn thương mô lợi hoặc vùng quanh chóp răng, gây chảy máu, hay không.

Có nguy cơ, cần cân nhắc dự phòng	Không cần dự phòng
Nhổ răng, nhổ răng khôn	Khám và tư vấn thông thường
Phẫu thuật cấy ghép Implant	Chụp phim X-quang
Phẫu thuật nha chu, nạo túi	Trám răng không đụng lợi
Lấy cao răng dưới lợi	Gây tê ở mô không nhiễm trùng
Điều trị tuỷ có vượt qua chóp răng	Lấy dấu, gắn mão đã làm sẵn
Rạch dẫn lưu ổ áp xe	Gắn và tháo mắc cài chỉnh nha
Đặt band chỉnh nha vào lợi	Nhổ răng sữa đang lung lay tự nhiên

Lưu ý về hàng cuối bảng bên phải: răng sữa lung lay sắp rụng, khi lấy ra hầu như không gây chảy máu đáng kể, thường không nằm trong nhóm cần dự phòng.

Tại phòng khám, các thủ thuật thuộc cột trái gồm nhổ răng khôn hàm dưới mọc ngầm 3.500.000đ, cấy ghép Implant từ 10.000.000đ mỗi trụ, điều trị tuỷ răng hàm lớn 1.500.000đ, cắt lợi trùm 500.000đ. Còn trám răng Composite hoặc Fuji 150.000đ thường thuộc nhóm không cần dự phòng nếu không đụng tới lợi. Xem thêm ở bảng giá.

Vì sao dùng kháng sinh không đúng chỗ lại có hại

Có một quan niệm phổ biến là uống kháng sinh cho chắc, không có bệnh cũng chẳng sao. Quan niệm này sai ở nhiều mặt.

Kháng kháng sinh. Mỗi lần dùng kháng sinh không cần thiết là một lần chọn lọc những chủng vi khuẩn đề kháng trong cơ thể bạn. Hậu quả không hiện ra ngay, nhưng nó xuất hiện vào lúc bạn thật sự cần kháng sinh và thuốc không còn hiệu quả nữa. Đây là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng, và Việt Nam nằm trong nhóm nước có tỉ lệ kháng kháng sinh cao do thói quen tự mua thuốc không kê đơn.

Tác dụng phụ và dị ứng. Kháng sinh gây rối loạn tiêu hoá, tiêu chảy, và ở một số người gây phản ứng dị ứng từ nổi mề đay đến sốc phản vệ. Sốc phản vệ do kháng sinh là tình huống đe doạ tính mạng. Khi cân nhắc lợi ích so với nguy cơ ở người không thuộc nhóm nguy cơ cao, cán cân nghiêng về phía không dùng.

Rối loạn hệ vi sinh đường ruột. Một liều kháng sinh phổ rộng ảnh hưởng tới hệ vi sinh đường ruột trong nhiều tuần, đôi khi nhiều tháng.

Che lấp triệu chứng. Nếu bạn tự uống kháng sinh trước khi đi khám, dấu hiệu nhiễm trùng bị làm mờ và bác sĩ khó đánh giá đúng mức độ tổn thương. Điều này dẫn tới chẩn đoán sai và điều trị không triệt để.

Một điểm cần nhấn mạnh: kháng sinh không phải thuốc giảm đau. Đau răng do viêm tuỷ không đáp ứng với kháng sinh vì vấn đề nằm ở áp lực trong buồng tuỷ, không phải ở lượng vi khuẩn trong máu. Cách xử lý là điều trị tuỷ, xem thêm điều trị tuỷ.

Buổi sàng lọc trước thủ thuật tại phòng khám

Trước mọi thủ thuật có can thiệp, phòng khám thực hiện sàng lọc sức khoẻ toàn thân. Bước đầu tiên là đo huyết áp và hỏi tiền sử bệnh.

Các câu hỏi bạn sẽ được hỏi và nên trả lời đầy đủ: bạn có bệnh tim mạch không, có mang van tim nhân tạo hoặc từng phẫu thuật tim không, có tiểu đường không và kiểm soát thế nào, có rối loạn đông máu không, đang dùng thuốc gì kể cả thực phẩm chức năng, có dị ứng thuốc nào không, phụ nữ có đang mang thai hoặc cho con bú không.

Đừng bỏ sót thông tin vì nghĩ nó không liên quan tới răng. Thuốc chống đông máu ảnh hưởng trực tiếp tới việc cầm máu sau nhổ răng. Thuốc bisphosphonate điều trị loãng xương ảnh hưởng tới quá trình lành xương sau nhổ. Tiểu đường kiểm soát kém làm chậm lành thương và tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Với các thủ thuật lớn hơn như nhổ răng khôn ngầm hoặc cấy ghép Implant, việc kiểm tra chỉ số sức khoẻ được thực hiện kỹ hơn ngay trước khi bắt đầu.

Nếu bạn thuộc nhóm cần cân nhắc kháng sinh dự phòng, bác sĩ sẽ trao đổi với bác sĩ đang điều trị bệnh nền cho bạn trước khi quyết định phác đồ, và có thể hoãn thủ thuật để có đủ thông tin. Việc này làm chậm lịch hẹn nhưng là cách làm đúng.

Ths.Bs Đàm Trọng Hiếu, Giám đốc chuyên môn, phụ trách các ca phẫu thuật và cấy ghép tại phòng khám. Xem thêm về đội ngũ bác sĩ và trồng răng Implant.

Việc bạn nên làm thay vì trông cậy vào kháng sinh

Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao, điều có giá trị nhất không phải là liều kháng sinh trước mỗi lần khám răng, mà là giữ cho khoang miệng không có ổ nhiễm khuẩn mạn tính. Người có viêm nha chu nặng chịu vãng khuẩn huyết mỗi ngày, mỗi lần chải răng, mỗi bữa ăn. So với đó, một lần nhổ răng có kiểm soát chỉ là một sự kiện đơn lẻ.

Bốn việc cụ thể. Chải răng hai lần mỗi ngày và dùng chỉ nha khoa, nghe rất cơ bản nhưng đây chính là biện pháp có bằng chứng mạnh nhất. Lấy cao răng và khám định kỳ sáu tháng một lần, hoặc dày hơn nếu bác sĩ chỉ định. Xử lý sớm sâu răng và viêm lợi thay vì để tiến triển, một chỗ trám 150.000đ rẻ hơn nhiều so với chữa tuỷ 1.500.000đ hoặc mất răng. Mang theo hồ sơ bệnh tim mạch và danh sách thuốc mỗi lần đi khám răng.

Không tự mua kháng sinh uống trước khi đi khám răng. Nếu bạn nghĩ mình cần dự phòng, hãy nói với bác sĩ để được đánh giá đúng, chứ đừng tự quyết định.

Nha khoa Hiếu Minh ở Tầng 1-2, LK3-10, khu nhà ở thấp tầng TT1, Khu đô thị mới Kim Văn - Kim Lũ, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội, thuận tiện cho khách ở Định Công, Linh Đàm, Thanh Xuân và Hạ Đình. Giờ làm việc 8:30 đến 19:30 Thứ 2 đến Thứ 7, 8:30 đến 18:00 Chủ nhật, nghỉ trưa 12:00 đến 14:00. Gọi 0354 655 688 để đặt lịch, thăm khám và tư vấn miễn phí. Xem thêm thông tin liên hệ.