Sức khỏe răng miệng ảnh hưởng đến tiêu hóa thế nào?

Miệng là bước đầu tiên của quá trình tiêu hóa

Nhiều người hình dung tiêu hóa bắt đầu ở dạ dày, nên coi chuyện răng miệng là vấn đề riêng biệt. Thực tế, quá trình tiêu hóa khởi động ngay khi bạn đưa thức ăn vào miệng, và có hai việc quan trọng diễn ra ở đó.

Việc thứ nhất là nghiền cơ học. Răng hàm cắt và nghiền thức ăn thành các mảnh nhỏ, làm tăng đáng kể diện tích bề mặt để men tiêu hóa tiếp xúc được ở các chặng sau. Một miếng thịt được nhai kỹ và một miếng thịt nuốt gần như nguyên miếng tạo ra khối lượng công việc rất khác nhau cho dạ dày.

Việc thứ hai là trộn với nước bọt. Nước bọt làm ẩm và kết dính thức ăn thành viên dễ nuốt, đồng thời chứa enzym bắt đầu phân giải tinh bột ngay trong miệng. Động tác nhai còn kích thích tiết nước bọt và gửi tín hiệu thần kinh chuẩn bị cho dạ dày tiết dịch vị.

Khi bộ máy này hỏng, dù do mất răng, do đau khi nhai hay do khô miệng, các chặng phía sau phải bù đắp. Hậu quả thường gặp là cảm giác đầy bụng, ăn chậm tiêu, khó chịu sau bữa ăn. Đây không phải là chuyện suy diễn xa xôi mà là quan sát rất phổ biến ở bệnh nhân lớn tuổi mất nhiều răng.

Mất răng làm thay đổi cả cách nhai lẫn cái bạn ăn

Đây là điểm ít được nói tới nhưng ảnh hưởng lớn hơn cả phần cơ học. Người mất răng hàm không chỉ nhai kém hơn, họ còn thay đổi thực đơn để né tránh những gì khó nhai.

Món đầu tiên bị loại thường là rau sống, rau củ luộc còn giòn, hoa quả cứng như táo và ổi. Kế đó là thịt nạc thớ dài, các loại hạt. Cái còn lại trong khẩu phần là cơm, cháo, thức ăn mềm, món hầm nhừ, và thường là nhiều tinh bột hơn. Hệ quả là lượng chất xơ giảm rõ rệt, và chất xơ lại đúng là thứ cần thiết cho nhu động ruột và cho hệ vi sinh đường ruột.

Hệ quả kép: vừa nhai kém đi, vừa ăn thiếu chất xơ. Táo bón, đầy hơi, khó chịu tiêu hóa ở người cao tuổi mất răng rất thường có phần đóng góp từ nguyên nhân này, dù người bệnh hiếm khi nghĩ tới việc đi khám răng khi bị táo bón.

Mất răng lâu ngày còn kéo theo hai hệ quả khác. Các răng còn lại xô lệch và trồi lên vào khoảng trống, làm khớp cắn mất ổn định và giảm hiệu quả nhai ở cả những vùng còn răng. Xương hàm ở vùng mất răng tiêu dần do không còn lực kích thích truyền qua chân răng, khiến việc phục hồi sau này khó và tốn kém hơn, có thể phải ghép bột xương 6.000.000đ hoặc ghép xương tự thân 7.000.000đ trước khi cấy ghép được.

Đau răng, viêm lợi và ảnh hưởng gián tiếp lên bữa ăn

Không cần mất răng mới ảnh hưởng tới ăn uống. Một chiếc răng sâu đau khi nhai, một vùng lợi viêm sưng, hay răng nhạy cảm buốt khi gặp lạnh đều đủ khiến bạn nhai lệch sang một bên, nhai vội cho xong, hoặc bỏ bữa.

Nhai lệch một bên kéo dài dẫn tới quá tải cơ nhai và khớp thái dương hàm bên đó, đồng thời bên ít dùng tích tụ mảng bám nhiều hơn do thiếu tác động tự làm sạch. Đây là vòng lặp: bên đau thì không nhai, bên không nhai thì bẩn hơn và dễ viêm hơn.

Viêm lợi và viêm nha chu còn tạo ra một gánh nặng khác. Khoang miệng viêm mạn tính là ổ vi khuẩn được nuốt xuống liên tục cùng nước bọt mỗi ngày. Y văn hiện nay quan tâm nhiều tới mối liên hệ giữa sức khỏe nha chu và các tình trạng toàn thân, nhưng chúng tôi sẽ không phóng đại: mối liên hệ được ghi nhận không đồng nghĩa với việc chữa lợi sẽ chữa được bệnh tiêu hóa. Điều chắc chắn và đáng nói hơn là phần cơ học và phần dinh dưỡng đã nêu ở trên.

Một yếu tố nữa là khô miệng. Nước bọt ít đi, thường do tuổi tác hoặc tác dụng phụ của một số thuốc điều trị bệnh mạn tính, làm việc tạo viên thức ăn khó hơn, nuốt vướng hơn, đồng thời tăng nguy cơ sâu răng do mất khả năng tự làm sạch và trung hòa axit. Nếu bạn thấy miệng khô kéo dài, hãy nói với bác sĩ và mang theo danh sách thuốc đang dùng.

Bảng liên hệ giữa vấn đề răng miệng và hệ quả ăn uống

Vấn đề răng miệng	Ảnh hưởng tới ăn nhai và tiêu hóa	Hướng xử lý tại phòng khám
Sâu răng đau khi nhai	Nhai lệch một bên, nhai vội, bỏ bữa	Trám Composite hoặc Fuji 150.000đ, hàn Sandwich 250.000đ
Viêm tủy	Đau tự phát, ngại ăn nóng lạnh	Điều trị tủy 800.000đ đến 1.500.000đ tùy răng
Mất răng hàm	Giảm hiệu quả nghiền, tránh rau và thịt dai	Cầu răng, Implant từ 10.000.000đ mỗi trụ
Mất nhiều răng	Khẩu phần nghèo chất xơ, thiên tinh bột	Hàm tháo lắp 500.000đ đến 12.000.000đ
Viêm lợi, viêm nha chu	Chảy máu khi nhai, ngại nhai kỹ	Điều trị nha chu, hướng dẫn vệ sinh, máy tăm nước 1.200.000đ
Răng khôn mọc lệch gây đau	Há miệng hạn chế, ăn kém trong đợt viêm	Nhổ răng khôn 1.000.000đ đến 3.500.000đ
Khớp cắn lệch do răng xô	Nhai mỏi, hiệu quả nghiền giảm	Niềng răng từ 25.000.000đ

Điều rút ra từ bảng này: phần lớn các vấn đề trên đều rẻ và đơn giản khi xử lý sớm, và trở nên đắt đỏ khi để lâu. Một lỗ sâu trám 150.000đ nếu bỏ qua tới mức viêm tủy sẽ thành 1.500.000đ, và nếu để mất răng thì chi phí phục hồi cao hơn nhiều lần.

Nhai kỹ có thực sự giúp tiêu hóa tốt hơn

Lời khuyên nhai kỹ no lâu đã cũ nhưng có cơ sở. Nhai kỹ làm nhỏ thức ăn hơn, trộn đều nước bọt hơn, và kéo dài thời gian bữa ăn, điều này gián tiếp giúp cảm giác no đến kịp trước khi bạn ăn quá nhiều. Với người có triệu chứng đầy bụng sau ăn, thay đổi tốc độ ăn thường mang lại cải thiện thấy được mà không tốn đồng nào.

Nhưng lời khuyên đó chỉ khả thi khi bộ răng đủ để nhai. Bảo một người mất bốn răng hàm phải nhai kỹ là lời khuyên rỗng. Với họ, việc cần làm là phục hồi khả năng nhai trước, rồi mới nói tới thói quen.

Một số việc cụ thể có ích: chia thức ăn thành miếng nhỏ hơn khi chế biến; ưu tiên rau củ nấu mềm vừa phải thay vì bỏ hẳn rau; uống đủ nước trong ngày nhưng không uống quá nhiều ngay trong bữa nếu bạn hay đầy bụng; và quan trọng nhất là đi khám để biết chính xác mình đang thiếu răng nào và khớp cắn còn hiệu quả tới đâu.

Khám răng định kỳ là cách rẻ nhất để giữ bộ máy nhai hoạt động. Vấn đề ở chỗ đa số người Việt chỉ đi khám khi đã đau, mà đau thường là dấu hiệu muộn.

Khám tổng quát răng miệng gồm những gì

Buổi khám tại phòng khám không dừng ở việc ngó qua xem có lỗ sâu nào không. Quy trình gồm đo huyết áp và hỏi kỹ về bệnh nền cùng thuốc đang dùng, vì các thông tin này ảnh hưởng trực tiếp tới kế hoạch điều trị và tới cả nguyên nhân gây khô miệng.

Tiếp theo là khám từng răng, đánh giá tình trạng lợi và mức bám dính, kiểm tra khớp cắn xem bạn đang nhai chủ yếu bằng vùng nào, soi bằng camera nội soi trong miệng để bạn nhìn thấy trực tiếp trên màn hình chỗ nào đang có mảng bám hay viền trám hở. Khi cần, bác sĩ chụp phim để đánh giá phần nằm trong xương, gồm chân răng, mức xương quanh răng và răng khôn ngầm.

Cuối buổi, bạn nhận được một bức tranh đầy đủ: răng nào cần xử lý ngay, răng nào theo dõi, khoảng mất răng nào ảnh hưởng nhiều nhất tới ăn nhai và nên phục hồi trước. Việc sắp thứ tự ưu tiên này quan trọng với những người không thể làm hết mọi thứ cùng lúc vì lý do chi phí hoặc thời gian.

Bác sĩ tại phòng khám gồm Ths.Bs Đàm Trọng Hiếu, Giám đốc chuyên môn, công tác tại Viện Răng Hàm Mặt Trung ương và tốt nghiệp Răng Hàm Mặt Đại học Y Hà Nội với gần 20 năm kinh nghiệm, cùng Bs. Lê Ngọc Ánh và Bs. Nguyễn Khánh Huyền. Nha khoa Hiếu Minh ở Tầng 1-2, LK3-10, khu nhà ở thấp tầng TT1, Khu đô thị mới Kim Văn — Kim Lũ, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội, thuận tiện cho khách ở Linh Đàm, Định Công, Thanh Xuân và Giáp Bát. Thăm khám và tư vấn miễn phí, gọi 0354 655 688 hoặc xem thêm thông tin liên hệ.