Dạy trẻ đánh răng đúng cách qua trò chơi: cách làm thực tế cho cha mẹ

Vì sao trò chơi hiệu quả hơn ép buộc

Trẻ nhỏ không có khái niệm về hậu quả xa. Nói với một đứa bé bốn tuổi rằng không đánh răng sẽ sâu răng là nói về một chuyện xảy ra sau nhiều tháng, nằm ngoài khả năng tưởng tượng của bé. Ngược lại, cảm giác khó chịu khi bị giữ đầu, bị chọc bàn chải vào miệng thì xảy ra ngay lập tức và rất thật.

Kết quả của việc ép buộc thường là một vòng lặp xấu. Bé chống cự, cha mẹ mệt và cáu, buổi đánh răng thành trận chiến mỗi tối. Sau vài tháng, bé liên kết bàn chải với sự khó chịu, và liên kết đó theo bé tới tận phòng khám. Trẻ sợ nha sĩ phần lớn không phải vì đã từng đau ở phòng khám, mà vì đã từng bị ép ở nhà.

Trò chơi giải quyết vấn đề này bằng cách đổi phần thưởng. Thay vì né tránh một việc khó chịu, bé hướng tới một việc vui. Đây không phải mẹo dỗ dành, mà là cách xây thói quen bền: hành vi được lặp lại vì bản thân nó dễ chịu, chứ không vì có người giám sát.

Một điểm cần nói thẳng với cha mẹ: trò chơi giúp bé hợp tác, không giúp bé chải sạch. Kỹ năng vận động tinh của trẻ chỉ đủ để chải hiệu quả từ khoảng bảy đến tám tuổi, mốc thường được lấy là khi bé tự buộc được dây giày. Trước mốc đó, bé chải trước cho vui và cha mẹ chải lại cho sạch. Bỏ bước chải lại là lý do phổ biến nhất khiến trẻ vẫn sâu răng dù ngày nào cũng đánh răng.

Các trò chơi theo từng độ tuổi

Mỗi độ tuổi cần kiểu trò chơi khác nhau, vì thứ khiến bé hai tuổi thích thú sẽ làm bé bảy tuổi thấy trẻ con.

Với bé từ một đến ba tuổi, mục tiêu chỉ là làm quen với bàn chải trong miệng. Trò hiệu quả nhất là bắt chước: cha mẹ đánh răng cùng lúc trước gương, bé làm theo. Trò thứ hai là cho bé đánh răng cho búp bê hoặc thú bông trước, rồi tới lượt bé. Trò thứ ba là bài hát hai phút, chọn một bài quen thuộc và quy ước hết bài là xong.

Với bé từ ba đến sáu tuổi, có thể thêm yếu tố nhiệm vụ. Trò săn vi khuẩn: quy ước rằng có những con vi khuẩn trốn ở bốn góc miệng, nhiệm vụ là tìm và quét sạch từng góc. Trò đồng hồ cát hai phút, bé thích nhìn cát chảy hơn nhìn đồng hồ số. Bảng dán sao: mỗi lần đánh răng đủ được một sao, đủ số sao trong tuần thì có phần thưởng nhỏ, và phần thưởng không nên là đồ ngọt.

Với bé từ sáu đến mười tuổi, chuyển sang thử thách và tự chủ. Cho bé tự bấm giờ và ghi lại. Cho bé chọn bàn chải và kem đánh răng của mình trong siêu thị, quyền tự chọn làm tăng ý thức sở hữu. Dùng viên nhuộm mảng bám bán ở nhà thuốc để bé nhìn thấy chỗ mình chải sót, biến việc kiểm tra thành trò tìm điểm còn màu.

Kỹ thuật chải đúng, đừng để trò chơi che mất phần này

Trò chơi tạo động lực, kỹ thuật tạo kết quả. Hai thứ này phải đi cùng nhau.

Bàn chải phải là loại lông mềm, đầu nhỏ vừa với miệng bé. Lông cứng không làm sạch tốt hơn, chỉ làm mòn men răng và tổn thương lợi.

Kem đánh răng có Fluor là cần thiết, nhưng lượng phải đúng theo tuổi. Với bé dưới ba tuổi, dùng một vệt mỏng bằng hạt gạo. Với bé từ ba đến sáu tuổi, dùng lượng bằng hạt đậu. Sau khi chải, cho bé nhổ ra, không cần súc miệng thật kỹ vì giữ lại một chút Fluor trên bề mặt răng có lợi.

Động tác đúng là xoay tròn nhẹ, không phải chà ngang mạnh. Chà ngang là thói quen phổ biến nhất và gây mòn cổ răng về lâu dài. Chia miệng thành bốn phần, mỗi phần khoảng ba mươi giây, tổng cộng hai phút. Đừng quên mặt trong và mặt nhai, đây là hai vùng bị bỏ sót nhiều nhất.

Từ khi hai răng chạm nhau, cần dùng chỉ nha khoa. Bàn chải không vào được kẽ răng, và kẽ giữa hai răng hàm sữa là nơi sâu răng bắt đầu ở phần lớn trẻ.

Cuối cùng, thời điểm quan trọng nhất trong ngày là lần chải trước khi đi ngủ. Ban đêm nước bọt tiết ít, khả năng tự làm sạch của miệng giảm mạnh. Nếu một ngày chỉ chải được một lần cho tử tế, hãy chọn lần buổi tối.

Bảng gợi ý theo độ tuổi

Độ tuổi	Trò chơi phù hợp	Lượng kem Fluor	Ai chải chính
1–3 tuổi	Bắt chước trước gương, đánh răng cho thú bông	Vệt mỏng bằng hạt gạo	Cha mẹ chải, bé tập cầm
3–6 tuổi	Săn vi khuẩn, đồng hồ cát, bảng dán sao	Bằng hạt đậu	Bé chải trước, cha mẹ chải lại
6–8 tuổi	Tự bấm giờ, viên nhuộm mảng bám	Bằng hạt đậu	Bé chải, cha mẹ kiểm tra
Trên 8 tuổi	Thử thách tuần, tự chọn bàn chải	Theo hướng dẫn người lớn	Bé tự chải, cha mẹ nhắc

Bảng này là hướng chung. Trẻ có nhu cầu đặc biệt hoặc trẻ đang đeo khí cụ chỉnh nha cần hướng dẫn riêng, vì khí cụ tạo thêm nhiều điểm bám mảng bám và làm lông bàn chải tòe rất nhanh.

Một lưu ý về cách dùng bảng: đừng vội đẩy bé lên nhóm tuổi cao hơn chỉ vì bé tỏ ra thành thạo. Bé bảy tuổi có thể cầm bàn chải rất tự tin nhưng vẫn bỏ sót mặt trong của răng hàm dưới, vùng khó nhìn và khó với tới nhất. Cách kiểm tra đơn giản là dùng viên nhuộm mảng bám mỗi tuần một lần, nếu vùng nào còn màu thì đó là vùng bé cần được chải lại.

Ngược lại cũng không nên giữ bé ở nhóm thấp quá lâu. Một đứa trẻ chín tuổi vẫn bị mẹ cầm tay chải hộ sẽ không bao giờ tự chịu trách nhiệm với việc này. Chuyển giao dần: cho bé tự chải trước, cha mẹ kiểm tra sau, rồi giảm dần tần suất kiểm tra khi kết quả ổn định qua nhiều tuần.

Ba sai lầm cha mẹ hay mắc

Sai lầm thứ nhất là dùng phòng khám làm lời đe dọa. Câu không đánh răng thì mai đi nha sĩ khoan răng nghe có vẻ hiệu quả trong một tối, nhưng nó dạy bé rằng nha sĩ là hình phạt. Hậu quả là khi bé thật sự cần điều trị, việc thuyết phục trở nên rất khó và bé có thể phải chịu can thiệp phức tạp hơn vì đến muộn.

Sai lầm thứ hai là tin rằng răng sữa không quan trọng vì sẽ rụng. Răng sữa giữ chỗ cho răng vĩnh viễn mọc lên đúng vị trí. Mất răng sữa sớm do sâu làm các răng bên cạnh nghiêng vào khoảng trống, dẫn tới răng vĩnh viễn thiếu chỗ và phải chỉnh nha sau này. Ngoài ra sâu răng sữa gây đau, ảnh hưởng ăn uống và giấc ngủ của bé ngay lúc đó.

Sai lầm thứ ba là đợi bé kêu đau mới đưa đi khám. Sâu răng ở giai đoạn sớm không đau. Khi bé đã kêu đau, tổn thương thường đã vào tủy, và lúc đó chi phí lẫn mức độ can thiệp đều tăng. Điều trị tủy răng cửa trẻ em có giá 500.000đ, răng hàm trẻ em 1.000.000đ, so với trám Composite hoặc Fuji chỉ 150.000đ khi phát hiện sớm.

Khám định kỳ sáu tháng một lần là cách rẻ nhất để tránh cả ba sai lầm trên.

Buổi khám định kỳ cũng là dịp để bé làm quen với phòng khám khi chưa có gì đau, nhờ đó lần điều trị thật sự sau này nhẹ nhàng hơn nhiều.

Buổi khám ở phòng khám diễn ra thế nào

Một buổi khám cho trẻ tại nha khoa trẻ em thường bắt đầu bằng thời gian làm quen. Bé được ngồi lên ghế, xem dụng cụ, chưa làm gì cả. Camera nội soi trong miệng giúp bé nhìn thấy răng của chính mình phóng to trên màn hình, và phần lớn trẻ thấy điều này thú vị hơn là đáng sợ.

Sau đó bác sĩ kiểm tra từng răng, tìm các đốm trắng đục là dấu hiệu sâu răng giai đoạn sớm, kiểm tra khớp cắn và thứ tự mọc răng. Nếu cần, bôi Fluor dự phòng với chi phí 500.000đ để tăng khả năng chống sâu của men răng.

Với trường hợp cần thủ thuật, phòng khám thực hiện bước kiểm tra sức khỏe tổng quát trước, gồm đo huyết áp và hỏi tiền sử bệnh, dị ứng, thuốc đang dùng. Đây là quy trình áp dụng cho mọi bệnh nhân trước khi can thiệp.

Các thủ thuật thường gặp ở trẻ và chi phí: trám răng Composite hoặc Fuji 150.000đ, nhổ răng sữa bôi tê 50.000đ, nhổ răng sữa tiêm tê 100.000đ, điều trị tủy răng cửa trẻ em 500.000đ, răng hàm trẻ em 1.000.000đ. Xem thêm ở trang điều trị tủy và bảng giá.

Bác sĩ Lê Ngọc Ánh và bác sĩ Nguyễn Khánh Huyền tại phòng khám phụ trách các ca nha khoa trẻ em và chỉnh nha. Nếu bạn ở Đại Kim, Kim Văn Kim Lũ, Định Công, Linh Đàm hay Thanh Xuân, có thể đưa bé tới Nha khoa Hiếu Minh tại Tầng 1-2, LK3-10, khu nhà ở thấp tầng TT1, Khu đô thị mới Kim Văn — Kim Lũ, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội, hoặc gọi 0354 655 688 để đặt lịch. Thăm khám và tư vấn miễn phí.