Chăm sóc răng miệng cho trẻ: cẩm nang đầy đủ cho cha mẹ

Bắt đầu chăm sóc răng cho trẻ từ trước khi mọc chiếc răng đầu tiên

Nhiều cha mẹ nghĩ việc chăm sóc răng bắt đầu khi trẻ có răng. Thực tế nên bắt đầu sớm hơn: ngay từ giai đoạn trẻ còn bú, bạn đã có thể dùng gạc ẩm sạch quấn quanh ngón tay lau nhẹ lợi và lưỡi cho bé sau khi bú, mỗi ngày một đến hai lần.

Việc này có hai tác dụng. Nó làm giảm lượng cặn sữa đọng lại trong miệng, và quan trọng hơn, nó tập cho trẻ quen với cảm giác có người can thiệp vào miệng mình. Đứa trẻ đã quen từ nhỏ sẽ hợp tác dễ hơn nhiều khi bắt đầu chải răng thật, và cũng bớt sợ khi ngồi lên ghế nha khoa lần đầu.

Chiếc răng sữa đầu tiên thường mọc khoảng sáu tháng tuổi, là răng cửa giữa hàm dưới. Ngay khi nó xuất hiện, bạn chuyển sang bàn chải lông siêu mềm dành cho trẻ nhỏ. Đến khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi, trẻ thường đã đủ hai mươi răng sữa.

Có một điều nhiều người chưa biết: vi khuẩn gây sâu răng không có sẵn trong miệng trẻ sơ sinh mà lây từ người chăm sóc. Thói quen mớm cơm, nếm thìa của con rồi đút lại, thổi nguội thức ăn quá gần, hôn vào miệng bé đều là đường truyền vi khuẩn. Người lớn trong nhà nên tự điều trị dứt điểm sâu răng của mình — đây là biện pháp phòng ngừa cho trẻ mà ít ai nghĩ tới.

Răng sữa quan trọng hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường

"Răng sữa rồi cũng rụng, sâu thì thôi" là quan niệm sai gây hậu quả nhiều nhất mà chúng tôi gặp ở phòng khám. Răng sữa có bốn nhiệm vụ mà răng vĩnh viễn chưa thay thế được lúc đó.

Nhiệm vụ đầu tiên là ăn nhai. Trẻ đau răng ăn kém, ăn kém thì thiếu chất trong đúng giai đoạn cần dinh dưỡng nhất để phát triển.

Nhiệm vụ thứ hai là giữ chỗ cho răng vĩnh viễn. Mỗi răng sữa giữ đúng khoảng không gian mà chiếc răng vĩnh viễn tương ứng sẽ mọc lên. Khi một răng hàm sữa mất sớm vì sâu, các răng bên cạnh nghiêng dần vào chỗ trống. Đến lúc răng vĩnh viễn mọc, không còn đủ chỗ, kết quả là răng mọc chen chúc, mọc ngầm hoặc mọc lệch ra ngoài cung hàm. Một chiếc răng hàm sữa mất năm sáu tuổi có thể là nguyên nhân của một ca niềng răng ba mươi triệu năm mười lăm tuổi.

Nhiệm vụ thứ ba là phát âm. Răng cửa tham gia tạo nhiều âm trong tiếng Việt. Mất răng cửa sớm ảnh hưởng đến việc trẻ học nói cho rõ.

Nhiệm vụ thứ tư là dẫn đường cho răng vĩnh viễn. Chân răng sữa tiêu dần theo đúng tiến trình để răng vĩnh viễn trồi lên đúng vị trí.

Ngoài ra, nhiễm trùng từ một chiếc răng sữa sâu nặng có thể lan xuống mầm răng vĩnh viễn đang nằm ngay bên dưới, gây tổn thương men của chiếc răng chưa mọc. Đây là lý do chúng tôi điều trị răng sữa nghiêm túc chứ không nhổ bừa.

Chải răng đúng cách theo từng độ tuổi

Cách chải và lượng kem đánh răng thay đổi theo tuổi. Bảng dưới tóm tắt hướng dẫn thực hành.

Độ tuổi	Dụng cụ	Lượng kem đánh răng	Ai chải
Chưa mọc răng	Gạc ẩm sạch	Không dùng	Cha mẹ
6 tháng – 2 tuổi	Bàn chải lông siêu mềm	Một vệt mỏng cỡ hạt gạo	Cha mẹ
3 – 6 tuổi	Bàn chải trẻ em đầu nhỏ	Cỡ hạt đậu	Cha mẹ, cho trẻ tập
6 – 9 tuổi	Bàn chải trẻ em	Cỡ hạt đậu	Trẻ tự chải, cha mẹ kiểm tra lại
Trên 9 tuổi	Bàn chải phù hợp cỡ miệng	Bình thường	Trẻ tự chải

Điểm quan trọng nhất trong bảng này là cột cuối. Trẻ dưới sáu tuổi chưa có đủ khả năng vận động tinh để chải sạch, dù trông có vẻ chải rất hăng say. Bạn hãy để trẻ tự chải trước để tạo thói quen và sự tự chủ, sau đó chải lại một lượt cho kỹ. Nhiều cha mẹ dừng việc hỗ trợ quá sớm và phát hiện ra sâu răng ở lần khám kế tiếp.

Về kem đánh răng chứa fluoride: dùng được cho trẻ nhỏ với đúng liều lượng nêu trên. Fluoride là biện pháp chống sâu răng hiệu quả và rẻ nhất hiện có. Điều cần kiểm soát là lượng nuốt vào, nên với trẻ chưa biết nhổ, chỉ dùng lượng cỡ hạt gạo.

Kỹ thuật chải: đặt bàn chải nghiêng khoảng bốn mươi lăm độ so với viền lợi, chải xoay tròn nhẹ, làm đủ cả ba mặt ngoài, trong và mặt nhai. Mặt trong của răng hàm dưới và mặt nhai của răng hàm là hai chỗ hay bị bỏ sót nhất. Chải hai lần mỗi ngày, buổi tối trước khi ngủ là lần quan trọng hơn.

Chỉ nha khoa nên bắt đầu dùng khi các răng của trẻ đã chạm khít nhau, thường khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi. Bàn chải không làm sạch được kẽ giữa hai răng khít, và đây chính là vị trí sâu răng hay khởi phát.

Sâu răng sữa: dấu hiệu nhận biết sớm và cách điều trị

Sâu răng ở trẻ diễn tiến nhanh hơn ở người lớn vì men răng sữa mỏng hơn và buồng tủy lớn hơn tương đối. Một lỗ sâu có thể đi tới tủy trong vài tháng.

Dấu hiệu sớm bạn có thể tự quan sát: những vệt trắng đục dọc theo viền lợi, nhất là ở mặt ngoài các răng cửa hàm trên. Đây là giai đoạn men mới khử khoáng và còn có thể tái khoáng bằng fluor nếu can thiệp kịp. Giai đoạn tiếp theo là đốm nâu hoặc đen, rồi thành lỗ rõ.

Dấu hiệu qua hành vi: trẻ nhai một bên, tránh đồ lạnh hoặc ngọt, kêu đau khi ăn, quấy đêm, hoặc có mùi hôi miệng dai dẳng dù đã chải răng.

Một dạng đặc biệt là sâu răng do bú bình. Trẻ ngậm bình sữa hoặc bú đêm kéo dài khiến sữa đọng quanh răng cửa hàm trên suốt đêm, gây sâu lan nhanh cả nhóm răng trước. Cách phòng là không cho trẻ ngủ với bình sữa trong miệng, và lau răng sau cữ bú đêm.

Điều trị cho trẻ	Chi phí
Trám răng composite hoặc Fuji	150.000đ
Trám Sandwich	250.000đ
Bôi fluor dự phòng	500.000đ
Điều trị tủy răng cửa trẻ em	500.000đ
Điều trị tủy răng hàm trẻ em	1.000.000đ
Nhổ răng sữa bôi tê	50.000đ
Nhổ răng sữa tiêm tê	100.000đ

Nguyên tắc điều trị của chúng tôi là giữ răng sữa đến đúng tuổi thay nếu còn giữ được. Trám 150.000đ khi lỗ sâu còn nhỏ rẻ hơn và tốt hơn nhiều so với điều trị tủy 1.000.000đ hoặc nhổ rồi phải làm khí cụ giữ chỗ. Xem thêm ở trang nha khoa trẻ em và trám răng.

Khám răng định kỳ và mốc thời gian cha mẹ cần nhớ

Lần khám răng đầu tiên nên diễn ra trong vòng sáu tháng kể từ khi mọc chiếc răng đầu tiên, tức là khoảng một tuổi. Sớm hơn nhiều so với những gì đa số cha mẹ nghĩ.

Lý do không phải để chữa gì, mà để bác sĩ đánh giá nguy cơ sâu răng, hướng dẫn cha mẹ cách chải, và quan trọng nhất là để trẻ làm quen với môi trường phòng khám khi chưa đau đớn gì. Đứa trẻ lần đầu đến nha khoa vì đang đau sẽ hình thành nỗi sợ kéo dài đến tuổi trưởng thành. Đứa trẻ đến lần đầu chỉ để "ngồi ghế, há miệng, được khen" thì lần sau vào rất nhẹ nhàng.

Sau đó khám định kỳ sáu tháng một lần. Với trẻ có nguy cơ cao — đã từng sâu răng, men răng yếu, ăn vặt nhiều — bác sĩ có thể hẹn ba đến bốn tháng một lần.

Các mốc quan trọng khác:

Khoảng sáu tuổi, chiếc răng hàm vĩnh viễn số 6 mọc lên phía sau các răng sữa mà không thay thế răng nào cả. Rất nhiều cha mẹ tưởng đây là răng sữa nên bỏ qua khi nó sâu. Đây là răng vĩnh viễn, mọc sớm nhất, chịu lực nhai nhiều nhất và cũng hay sâu nhất. Hãy hỏi bác sĩ về việc trám bít hố rãnh cho răng này ngay khi nó mọc đủ.

Khoảng bảy tuổi là thời điểm nên khám chỉnh nha lần đầu, khi các răng cửa vĩnh viễn đã mọc và bác sĩ đánh giá được tương quan hai hàm.

Từ mười hai đến mười ba tuổi, hầu hết răng vĩnh viễn đã thay xong, trừ răng khôn.

Khi nào trẻ cần can thiệp chỉnh nha sớm

Không phải trẻ nào cũng cần niềng, và càng không phải cứ thấy răng lệch là niềng ngay. Nhưng có những dấu hiệu nên đưa trẻ đi khám chỉnh nha để bác sĩ đánh giá.

Những dấu hiệu đó gồm: trẻ thở bằng miệng thường xuyên, mút ngón tay hoặc đẩy lưỡi kéo dài sau bốn tuổi, cắn chéo một bên, hàm dưới đưa ra trước rõ, hàm trên hô rõ, răng sữa mất sớm nhiều chiếc, hoặc hai hàm không chạm nhau khi cắn.

Bác sĩ Lê Ngọc Ánh của Nha khoa Hiếu Minh chuyên về chỉnh nha và nha khoa trẻ em, phụ trách nhóm bệnh nhân này. Lý do can thiệp sớm có ý nghĩa: ở trẻ đang tăng trưởng, xương hàm còn nắn chỉnh được bằng lực nhẹ và khí cụ đơn giản. Qua tuổi dậy thì, xương đã định hình, cùng một vấn đề có thể phải giải quyết bằng nhổ răng vĩnh viễn hoặc phẫu thuật hàm.

Khí cụ chỉnh nha sớm	Chi phí	Dùng cho
Hàm nong chậm	3.000.000đ	Hẹp hàm mức nhẹ
Hàm nong nhanh RPE	4.000.000đ	Hẹp hàm trên rõ
Hàm Trainer thiết kế	7.000.000đ	Thói quen xấu, sai khớp cắn nhẹ
Twinblock	8.000.000đ	Hàm dưới lùi ra sau
Headgear	8.000.000đ	Hàm trên phát triển quá mức
Facemask	10.000.000đ	Móm do hàm trên kém phát triển

So với chi phí niềng răng toàn diện sau này — mắc cài kim loại thường 25.000.000đ đến 35.000.000đ, mắc cài sứ 40.000.000đ đến 55.000.000đ, Invisalign từ 60.000.000đ — thì can thiệp sớm bằng khí cụ chức năng thường rẻ hơn nhiều. Tuy nhiên cần nói rõ: can thiệp sớm không phải lúc nào cũng loại bỏ hoàn toàn nhu cầu niềng sau này, nhiều trường hợp vẫn cần giai đoạn hai. Xem thêm ở trang niềng răng.

Chế độ ăn và những thói quen cần điều chỉnh

Sâu răng không phụ thuộc vào tổng lượng đường ăn trong ngày nhiều bằng số lần ăn. Mỗi lần đường vào miệng, vi khuẩn chuyển hóa nó thành axit và pH trong miệng tụt xuống mức làm tan khoáng của men, kéo dài khoảng hai mươi đến ba mươi phút trước khi nước bọt trung hòa lại.

Điều đó có nghĩa: một đứa trẻ ăn cả gói bánh trong mười phút ít nguy cơ hơn một đứa trẻ nhấm nháp từng chiếc suốt cả buổi chiều. Lời khuyên thực tế là gom đồ ngọt vào bữa chính hoặc một cữ phụ cố định, thay vì rải rác cả ngày.

Đồ uống đáng chú ý nhất là nước ngọt có ga và nước hoa quả đóng hộp — vừa nhiều đường vừa có axit làm mòn men trực tiếp. Nước lọc nên là đồ uống mặc định giữa các bữa. Sữa tươi không đường tốt hơn sữa có đường, và sau khi uống sữa đêm vẫn cần lau hoặc chải răng.

Các thói quen cần điều chỉnh: mút ngón tay và ngậm ti giả sau bốn tuổi có thể làm hô răng cửa và cắn hở, cần cai dần bằng cách khuyến khích chứ không phải trách mắng. Đẩy lưỡi ra trước khi nuốt gây cắn hở, cần bác sĩ hướng dẫn bài tập chức năng. Thở miệng kéo dài do amidan hay VA quá phát ảnh hưởng đến sự phát triển của hàm trên, cần khám thêm chuyên khoa tai mũi họng.

Cắn móng tay, cắn bút, nhai đá — những thói quen này gây mòn răng và có thể làm nứt răng. Nói với trẻ lý do cụ thể thường hiệu quả hơn là cấm đoán suông.

Làm sao để trẻ không sợ đi khám răng

Đây là phần cha mẹ đóng vai trò lớn hơn cả bác sĩ. Vài nguyên tắc thực tế mà chúng tôi thấy hiệu quả.

Đừng dùng nha sĩ làm lời dọa. Câu "không ngoan là mẹ đưa đi nhổ răng" tạo ra một liên kết tiêu cực rất khó gỡ.

Đừng hứa "không đau đâu" nếu bạn không chắc. Nếu trẻ đau thật, lần sau nó sẽ không tin bạn nữa. Hãy nói trung thực theo kiểu "bác sĩ sẽ đếm răng cho con, nếu có gì hơi ê thì con giơ tay lên nhé".

Cho trẻ đi khám lần đầu khi chưa có vấn đề gì, như đã nói ở trên. Buổi khám đầu tiên tốt nhất là một buổi không có can thiệp.

Đặt lịch vào buổi trẻ tỉnh táo và không đói, tránh giờ ngủ trưa.

Đừng kể chuyện đi nha khoa đáng sợ của chính bạn trước mặt trẻ. Nỗi sợ nha khoa lây từ cha mẹ sang con rất nhanh.

Tại phòng khám, chúng tôi dùng camera nội soi trong miệng để trẻ nhìn thấy răng mình trên màn hình, biến buổi khám thành việc cùng khám phá thay vì việc bị làm gì đó. Kỹ thuật gây tê được thực hiện từ tốn, và với các thủ thuật cần thiết, Laser Diode giúp giảm thao tác gây khó chịu ở mô mềm.

Đưa trẻ đến khám tại Nha khoa Hiếu Minh

Buổi khám và tư vấn cho trẻ tại phòng khám là miễn phí. Trong buổi đầu, bác sĩ kiểm tra toàn bộ răng và lợi, đánh giá nguy cơ sâu răng theo chế độ ăn và thói quen vệ sinh, kiểm tra tiến trình mọc và thay răng, xem có dấu hiệu cần theo dõi chỉnh nha không, và hướng dẫn cha mẹ cách chải răng cho con theo đúng độ tuổi.

Bác sĩ Lê Ngọc Ánh phụ trách chỉnh nha và nha khoa trẻ em. Ths.Bs Đàm Trọng Hiếu, Giám đốc chuyên môn, tốt nghiệp Răng Hàm Mặt Đại học Y Hà Nội với gần hai mươi năm kinh nghiệm, phụ trách các ca phức tạp hơn.

Phòng khám ở Tầng 1-2, LK3-10, khu nhà ở thấp tầng TT1, Khu đô thị mới Kim Văn — Kim Lũ, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Hotline 0354 655 688, đặt lịch 0354 655 688. Giờ mở cửa 8:30 đến 19:30 từ Thứ 2 đến Thứ 7, Chủ nhật 8:30 đến 18:00, nghỉ trưa 12:00 đến 14:00. Có giờ cuối chiều và Chủ nhật nên cha mẹ đưa con đi sau giờ học được.

Phòng khám tiếp nhận nhiều gia đình từ Đại Kim, Kim Văn Kim Lũ, Định Công, Linh Đàm, Thanh Xuân, Pháp Vân, Giáp Bát và Thanh Liệt, hiện đạt 5.0/5 từ 47 đánh giá trên Google. Bạn có thể xem bảng giá đầy đủ hoặc liên hệ đặt lịch trước khi đến.